Chung cư đô thị và bài toán thu gom rác

Cùng với tốc độ gia tăng dân số và sự mở rộng không ngừng của các đô thị lớn, chung cư đã trở thành loại hình nhà ở chủ lực tại nhiều thành phố. Tuy nhiên, áp lực từ mật độ cư dân cao kéo theo bài toán nan giải về thu gom và quản lý rác thải – yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến vệ sinh môi trường và chất lượng sống. Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định phân loại rác sinh hoạt là nghĩa vụ bắt buộc từ ngày 1/1/2025, quá trình triển khai tại nhiều khu chung cư vẫn gặp không ít trở ngại do hạn chế về hạ tầng, cơ chế tổ chức và thói quen của cộng đồng cư dân.

Thực trạng thu gom rác tại các chung cư đô thị hiện nay

Nhiều địa phương như Hà Nội, TP.HCM đã ban hành hướng dẫn triển khai phân loại và thu gom rác tại nguồn nhưng thực tế áp dụng vẫn còn nhiều khoảng trống so với mục tiêu đề ra. Theo QCVN 04:2021/BXD (Thông tư 03/2021/TT-BXD), mỗi chung cư phải có hệ thống phòng gom rác đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, thông gió và phòng cháy chữa cháy, đồng thời bảo đảm rác được thu gom trong 24 giờ. Tuy nhiên, quy chuẩn này chủ yếu tập trung vào an toàn kỹ thuật chứ chưa quy định cơ chế phân loại rác ngay từ hệ thống thu gom.

Nhiều chung cư vẫn sử dụng chung một ống đổ rác cho toàn bộ các loại chất thải, khiến nỗ lực phân loại tại hộ gia đình gần như bị vô hiệu hóa. Tình trạng này xảy ra phổ biến ở các tòa nhà có hệ thống ống rác khép kín chỉ có một cửa nạp. Việc bố trí phòng gom rác riêng trên mỗi tầng – dù khả thi – lại đòi hỏi diện tích, chi phí vận hành và yêu cầu bảo dưỡng cao hơn.

Bên cạnh hạn chế về thiết kế, còn tồn tại sự lệch pha giữa ngành xây dựng và ngành môi trường. Không ít chung cư dù bố trí thùng rác phân loại nhưng đơn vị thu gom vẫn trộn lẫn trong quá trình vận chuyển. Công tác trung chuyển và điểm tập kết cũng thiếu đồng bộ, dẫn đến việc phân loại rác “đúng từ nhà, sai từ tầng hầm”.

Cùng với mật độ dân cư cao là bài toán nan giải về thu gom rác, vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống, vệ sinh môi trường và bộ mặt đô thị

Nguyên nhân và hệ quả của việc thu gom rác chưa hiệu quả

Việc thu gom rác không đúng quy trình tạo ra nhiều hệ lụy cho môi trường đô thị. Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 45/2022/NĐ-CP đã đặt ra mức xử phạt đối với hành vi không phân loại rác, trên thực tế việc xử lý vi phạm rất khó triển khai do thiếu cơ chế giám sát và khó xác định nguồn thải trong các tòa nhà nhiều tầng.

Hạ tầng kỹ thuật là trở ngại lớn nhất khi các khâu từ phân loại, thu gom, vận chuyển đến xử lý chưa hình thành chuỗi đồng bộ. Nhiều mô hình xã hội hóa xử lý và tái chế rác vẫn còn manh mún, chưa tạo được mạng lưới thu gom – xử lý phù hợp với quy mô đô thị.

Ngoài ra, ý thức cộng đồng chưa đồng đều cũng góp phần khiến hoạt động thu gom rác gặp khó. Một bộ phận cư dân chưa hình thành thói quen phân loại rác đúng cách, trong khi một số ban quản lý chưa xem đây là nhiệm vụ trọng tâm nên không đầu tư đầy đủ vào nhân sự và thiết bị. Kết quả là nhiều tòa nhà vẫn tồn tại tình trạng rác lưu cữu tại phòng gom, mùi hôi tại hành lang và hệ thống kỹ thuật xuống cấp nhanh chóng. Quan trọng hơn, việc phân loại không hiệu quả làm tăng lượng rác phải xử lý bằng chôn lấp, cản trở mục tiêu giảm tải cho các bãi rác của Chính phủ.

Giải pháp nâng cao hiệu quả thu gom rác trong chung cư đô thị

Để cải thiện triệt để công tác thu gom rác tại các khu chung cư, cần triển khai song song giải pháp kỹ thuật và giải pháp quản lý.

Về mặt hạ tầng, QCVN 04:2021/BXD cần được bổ sung các yêu cầu liên quan đến hệ thống thu gom phân loại ngay tại tòa nhà. Với các chung cư xây mới, nên thiết kế đường ống thu gom riêng cho từng nhóm rác: hữu cơ, tái chế, rác thông thường và rác nguy hại. Hệ thống này phải tuân thủ tiêu chuẩn chống cháy, chống mùi, phân màu nhận diện rõ ràng và bảo đảm an toàn trong vận hành.

Đối với các chung cư hiện hữu, có thể áp dụng mô hình thu gom phân tầng – bố trí các điểm gom rác nhỏ gọn, thông gió tốt và có biển chỉ dẫn phân loại. Tổ thu gom của tòa nhà sẽ thực hiện xử lý riêng từng loại rác theo đúng quy trình.

Ở góc độ quản lý, cần bổ sung quy định yêu cầu chủ đầu tư chứng minh khả năng đáp ứng hạ tầng phân loại rác khi xin cấp phép dự án. Ban quản trị và đơn vị vận hành tòa nhà phải chịu trách nhiệm cụ thể nếu để xảy ra tình trạng thu gom sai chuẩn. Đồng thời, các cơ quan môi trường cần xây dựng cơ chế kiểm tra định kỳ và tăng cường đồng bộ hóa quy trình vận chuyển – xử lý để rác không bị trộn lẫn ở khâu sau.

Song song đó, nâng cao nhận thức cư dân là yếu tố then chốt. Tuyên truyền nội bộ, tổ chức chương trình phân loại rác, áp dụng ứng dụng công nghệ theo dõi lượng rác tái chế… sẽ tạo hiệu ứng tích cực và củng cố niềm tin của người dân vào hiệu quả của mô hình phân loại tại nguồn.

Bài toán thu gom rác trong các khu chung cư đô thị phản ánh rõ mức độ văn minh và trách nhiệm của cộng đồng đối với môi trường sống. Khi Luật Bảo vệ môi trường 2020 được triển khai đồng bộ từ phân loại đến thu gom và vận chuyển, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chủ đầu tư, ban quản trị và cư dân sẽ quyết định hiệu quả cuối cùng. Một hệ thống thu gom rác chuẩn hóa không chỉ giúp đô thị sạch hơn mà còn góp phần xây dựng lối sống xanh, biến chung cư từ “điểm nóng” thành mô hình quản lý môi trường hiện đại và bền vững.